3.1. Fazy badań statystycznych
Proces badania statystycznego można podzielić na cztery podstawowe etapy:
a) Przygotowanie badania
Na tym etapie określa się:
- cel badania – czego chcemy się dowiedzieć;
- przedmiot badania – jakie zjawisko będziemy badać;
- populację statystyczną – kogo lub czego dotyczy badanie;
- jednostkę statystyczną – pojedynczy element populacji;
- cechy statystyczne – jakie właściwości jednostek będziemy badać;
- zakres badania – np. terytorialny i czasowy;
- metodę i organizację badania.
b) Obserwacja statystyczna (zbieranie danych)
Polega na gromadzeniu informacji o jednostkach statystycznych zgodnie z wcześniej przyjętym planem.
Dane mogą być zbierane np. poprzez:
- spis statystyczny,
- ankietę,
- wywiad,
- obserwację,
- pomiar,
- wykorzystanie istniejących rejestrów i baz danych.
c) Opracowanie i analiza danych
Zebrane dane zostają uporządkowane i poddane analizie. Obejmuje to m.in.:
- kontrolę poprawności danych,
- klasyfikowanie i grupowanie danych,
- tworzenie tabel statystycznych,
- sporządzanie wykresów i diagramów,
- obliczanie miar statystycznych, np. średniej, mediany czy odchylenia standardowego,
- analizę zależności i zróżnicowania.
d) Interpretacja wyników i formułowanie wniosków
Ostatni etap polega na interpretacji uzyskanych wyników i wyciągnięciu wniosków odpowiadających celowi badania.
Jeżeli badanie przeprowadzono na próbie, na tym etapie można również przeprowadzić wnioskowanie statystyczne dotyczące całej populacji.
3.2. Przygotowanie zasobów ludzkich
Przygotowanie personelu do badania statystycznego obejmuje działania mające zapewnić, aby wszystkie osoby uczestniczące w badaniu wykonywały swoje zadania jednolicie, poprawnie i zgodnie z przyjętą metodologią.
Najważniejsze czynności
- Dobór personelu
- określenie liczby potrzebnych pracowników;
- wybór osób posiadających odpowiednie kwalifikacje;
- przydzielenie pracowników do poszczególnych zadań.
- Szkolenie personelu
- przedstawienie celu i zakresu badania;
- wyjaśnienie metodologii badania;
- zapoznanie z kwestionariuszami, formularzami i instrukcjami;
- nauczenie prawidłowego sposobu pozyskiwania i zapisywania danych.
- Przydzielenie obowiązków
- określenie, kto odpowiada za zbieranie danych;
- wskazanie osób odpowiedzialnych za kontrolę danych;
- wyznaczenie osób zajmujących się wprowadzaniem, opracowaniem i analizą danych.
- Przekazanie instrukcji
Personel powinien otrzymać jasne instrukcje dotyczące m.in.:- sposobu kontaktowania się z respondentami;
- sposobu zadawania pytań;
- sposobu rejestrowania odpowiedzi;
- postępowania w przypadku brakujących lub nietypowych danych.
- Przećwiczenie procedur
- przeprowadzenie próbnych wywiadów lub pomiarów;
- wykonanie przykładowych formularzy;
- przećwiczenie sytuacji problemowych;
- wyjaśnienie najczęściej występujących błędów.
- Przygotowanie organizacyjne
- przekazanie harmonogramu pracy;
- określenie obszaru lub jednostek, za które odpowiada każdy pracownik;
- zapewnienie odpowiednich narzędzi, dokumentów i sprzętu;
- ustalenie sposobu przekazywania zebranych danych.
- Przygotowanie do kontroli jakości
Personel należy poinformować o zasadach kontroli poprawności i kompletności danych oraz o sposobie zgłaszania problemów pojawiających się podczas badania. - Przypomnienie zasad etycznych i ochrony danych
Szczególnie istotne jest zachowanie poufności informacji uzyskanych od respondentów, przestrzeganie zasad ochrony danych osobowych oraz bezstronność osoby prowadzącej badanie.
3.3. Koszty badań statystycznych
W badaniach statystycznych ponosi się przede wszystkim koszty związane z przygotowaniem, przeprowadzeniem, opracowaniem i analizą badania. Można je podzielić następująco:
| Rodzaj kosztów | Charakterystyka | Przykłady |
|---|---|---|
| Koszty przygotowania badania | koszty zaprojektowania i organizacji badania | opracowanie kwestionariusza, przygotowanie próby, szkolenie personelu |
| Koszty zbierania danych | koszty pozyskania informacji od jednostek statystycznych | wynagrodzenia ankieterów, dojazdy, materiały, połączenia telefoniczne |
| Koszty techniczne i informatyczne | koszty zapewnienia narzędzi do przeprowadzenia badania | oprogramowanie, serwery, komputery, systemy ankietowe |
| Koszty opracowania danych | koszty uporządkowania i przygotowania danych do analizy | wprowadzanie danych, kodowanie, kontrola i czyszczenie danych |
| Koszty analizy | koszty przeprowadzenia właściwej analizy statystycznej | wynagrodzenia analityków, specjalistyczne oprogramowanie |
| Koszty prezentacji i publikacji wyników | koszty przygotowania i udostępnienia rezultatów | raporty, wykresy, publikacje, druk, publikacja internetowa |
3.4. Narodowy Powszechny Spis Ludności i Mieszkań 2021
Niezwykle ciekawym przykładem badań statystycznych są powszechne spisy ludności przeprowadzane co dziesięć lat przez Główny Urząd Statystyczny. Zapoznaj się z dokumentem ukazującym metodyczny i organizacyjny aspekt badań: narodowy_spis_ludnosci_i_mieszkan_2021_metodologia_i_organizacja_badania
Za organizację odpowiadał Główny Urząd Statystyczny, przy współudziale administracji samorządowej, w tym gminnych biur spisowych. W realizację przedsięwzięcia zaangażowano pracowników statystyki publicznej oraz rachmistrzów spisowych.
Było to badanie pełne, czyli nie badano jedynie reprezentatywnej próby. Zamierzeniem było objęcie całej populacji znajdującej się w zakresie spisu. Według ostatecznych wyników NSP 2021 stan ludności Polski wynosił 38 036,1 tys. osób, czyli około 38 mln mieszkańców. Spis obejmował również ponad 15 mln mieszkań oraz około 6,8 mln budynków mieszkalnych.
Przygotowanie wymagało m.in.:
- opracowania metodologii;
- przygotowania formularza spisowego;
- stworzenia infrastruktury informatycznej;
- przygotowania baz i źródeł administracyjnych;
- rekrutacji i szkolenia rachmistrzów;
- przeprowadzenia spisów próbnych;
- kampanii informacyjnej;
- organizacji obsługi respondentów;
- stworzenia systemów kontroli jakości danych.
Ćwiczenia:
- Na podstawie dołączonego w punkcie 3.4. dokumentu o spisie powszechnym scharakteryzuj cele i metody dokonywania spisu.
Pytania kontrolne:
- Z jakich etapów składa się proces badań statystycznych?
- Dlaczego konieczne jest dobre przygotowanie pracowników do przeprowadzenia badań statystycznych?
- Które z wymienionych rodzajów kosztów mają twoim zdaniem kluczowe znaczenie dla badań statystycznych?